6331 Sayılı İSG Kanunu: Yüksekte Çalışmada İşveren Ne Yapmakla Yükümlü?
Türkiye'de iş kazası istatistikleri incelendiğinde yüksekten düşme, her yıl en fazla ölüme yol açan kaza türleri arasında ilk sıralarda yer alır. Yasal çerçeve bu riski görünür kılmak ve önlemek amacıyla tasarlanmıştır; ancak mevzuat metinleri dağınık ve teknik dilde yazılmıştır. Bu yazı, 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun yüksekte çalışmaya ilişkin işveren yükümlülüklerini — bağlı yönetmeliklerle birlikte — tek bir çerçevede toplamayı amaçlıyor.
Yasal Çerçeve: Hangi Belgeler Geçerli?
Yüksekte çalışma güvenliği tek bir kanunla değil, birbiriyle ilişkili birkaç düzenlemenin bütünüyle yönetilir:
- 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (20.06.2012) — temel çerçeve
- Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği (28786 sayılı RG, 05.10.2013) — yüksekte çalışmayı doğrudan düzenleyen Ek-4
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (28628 sayılı RG, 25.04.2013) — iskele, merdiven, halat çalışmaları
- KKD İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik (28695 sayılı RG) — kişisel koruyucu donanım zorunlulukları
- Çalışanların İSG Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (28648 sayılı RG, 15.05.2013) — eğitim zorunluluğu
Bu belgeler birbirini tamamlar. Birini uygulamak, diğerlerini görmezden gelmek için yeterli değildir.
İşverenin Temel Yükümlülükleri
1. Risk Değerlendirmesi Yapmak (Md. 10)
Yüksekte çalışma gerektiren her iş öncesinde işveren, o alana özgü bir risk değerlendirmesi yapmak zorundadır. Bu, genel işyeri risk değerlendirmesinin dışında, sahaya ve işe özel bir süreçtir.
Değerlendirmede şunlar yer almalıdır:
- Çalışma yüksekliği ve düşme mesafesi
- Yüzey koşulları (kaygan zemin, açık kenar, çatı eğimi)
- Hava koşulları ve mevsimsel riskler
- Kullanılacak ekipman ve sistemin uygunluğu
- Acil kurtarma planı
Değerlendirme belgelenmeli ve ilgili çalışanlarla paylaşılmalıdır.
2. Uygun Ekipmanı Sağlamak ve Kullandırtmak
6331 Sayılı Kanun'un genel işveren yükümlülükleri maddesi (Md. 4) ve KKD Yönetmeliği, işvereni çalışanlarına uygun kişisel koruyucu donanımı temin etmek, kullandırtmak ve denetlemekle yükümlü kılar.
Yüksekte çalışma için bu şu anlama gelir:
- EN/CE sertifikalı ekipman kullanımı zorunludur; sertifikasız ürün hukuki sorumluluk doğurur.
- İşveren ekipmanı satın almakla yetinmez; çalışanın onu doğru taktığını ve kullandığını denetlemek de sorumluluğundadır.
- Hasarlı, süresi dolmuş veya daha önce yük almış ekipman hizmet dışı bırakılmalı ve imha edilmelidir.
Pratik not: Bir emniyet kemeri veya düşüş durdurucu, bir kez çalışma yükü aldıktan sonra — görünür hasar olmasa bile — kullanım dışı bırakılır. Bu yasal bir gereklilik değil, üretici standardının (EN 361, EN 360) doğrudan gereğidir.
3. Yüksekte Çalışma Eğitimi Verdirmek (Md. 17)
Kanun'un 17. maddesi ve Eğitim Yönetmeliği'nin 5. maddesi, işverene çalışanlarına işe başlamadan önce ve periyodik olarak İSG eğitimi aldırtma yükümlülüğü getirir. Yüksekte çalışma bu kapsamın en kritik özel eğitim alanlarından biridir.
Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4, yüksekte çalışma gerektiren işlerde — montaj, demontaj, bakım, onarım, temizlik dahil — eğitimin zorunlu olduğunu açıkça belirtir.
Eğitim belgelenmelidir. Denetim sırasında "eğitim verdik" beyanı yeterli değildir; katılım formu, eğitim içeriği ve eğitimci bilgisi kayıt altında olmalıdır.
4. Yetkin Gözetim Sağlamak
Yüksekte yapılan çalışmalar, konuya hâkim ve işveren tarafından görevlendirilmiş bir kişinin sürekli gözetimi altında yürütülmelidir. Bu kişinin varlığı hem güvenliği hem de acil müdahale kapasitesini doğrudan etkiler.
"Bakıyorum zaten" yaklaşımı hukuki olarak yeterli değildir. Gözetim yapan kişinin yetkinliği belgelenmeli, görev tanımı netleştirilmelidir.
5. Acil Durum ve Kurtarma Planı Hazırlamak (Md. 11-12)
Kanun, işvereni acil durum planları hazırlamak ve tahliye düzenlemeleri kurmakla yükümlü kılar. Yüksekte çalışmada bu, asma durumunu (suspension trauma) ve düşme sonrası kurtarma senaryosunu kapsar.
Asma travması: Düşüş sonrası emniyet sistemi çalışan kişiyi havada tuttuğunda, kan dolaşımı bozulur ve dakikalar içinde bilinç kaybı yaşanabilir. Bu nedenle kurtarma planının "bir kişiyi 15 dakika içinde aşağı indirme" kapasitesine sahip olması, salt bir öneri değil, pratik bir zorunluluktur.
6. İş Öncesi Ekipman Kontrolü
İş Ekipmanları Yönetmeliği ve KKD Yönetmeliği, her kullanım öncesinde ekipmanların görsel kontrolünden geçirilmesini zorunlu kılar. İşveren bu kontrolü hem sistematik hale getirmekten hem de kayıt tutmaktan sorumludur.
Kontrol listesi en azından şunları kapsamalıdır:
- Bağlantı noktaları ve metal aksamda kırık, çatlak, deformasyon
- Kumaş ve şeritte yıpranma, kesik, kimyasal etki izi
- Kilitleme mekanizmalarının düzgün çalışması
- Etiket ve sertifika bilgilerinin okunabilirliği
Uyumsuzlukta İdari Yaptırımlar
6331 Sayılı Kanun'un 26. maddesi uyarınca yükümlülükleri yerine getirmeyen işverenler idari para cezasıyla karşılaşır. Yüksekte çalışmaya özgü ihlallerde ceza miktarları ihlal türüne ve tekrar sayısına göre değişir; devam eden ihlallerde her ay için ek ceza uygulanır.
Ancak asıl risk, para cezasının çok ötesindedir. İş kazası sonrasında ortaya çıkan kusur tespiti, hem tazminat davalarında hem de ceza yargılamasında işverenin konumunu belirler. "Bilmiyordum" veya "talimat verdim ama uygulanmadı" savunmaları, denetim kayıtları ve eğitim belgeleri yoksa geçer değildir.
Özet: İşveren Kontrol Listesi
Yüksekte çalışma yapılan her işyeri için asgari uyum adımları:
- [ ] Sahaya ve işe özgü risk değerlendirmesi yapılıp belgelendi mi?
- [ ] Kullanılan tüm ekipmanlar EN/CE sertifikalı mı?
- [ ] Ekipman periyodik kontrolü kayıt altında mı?
- [ ] Tüm çalışanlar yüksekte çalışma eğitimi aldı mı ve belgelendi mi?
- [ ] Yetkin gözetim görevi tanımlanmış ve atanmış mı?
- [ ] Kurtarma planı mevcut mu ve tatbikat yapıldı mı?
Son Not
Mevzuat bir taban belirler; iyi uygulama ise tabanın üzerine inşa edilir. Kanun'a uymak, kazayı önlemek için yeterli değildir — ama uymamak, kazanın ardından her şeyi çok daha ağır hale getirir.
Ekipman seçimi veya eğitim planlaması konusunda destek almak için iletişim sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
Bu makale bilgilendirme amaçlıdır. Hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Mevzuat değişikliklerini Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın resmi yayınlarından takip etmeniz önerilir.